Na okres od 20. marca do 28. czerwca 2009 roku Muzeum Etnograficzne w Krakowie zaplanowało w Ratuszu prezentację nowej wystawy czasowej pt. "Requiem dla szałasu"
Wystawa ta zrodziła się ze spojrzenia pasjonata
Jan Władysław Rączka, znawca budownictwa drewnianego i miłośnik gór, w latach 70. chodził po Tatrach i fotografował niszczejące szałasy. Chciał utrwalić coś, co umierało na jego oczach - kulturę pasterską, której namacalnym znakiem były rozsypujące się, ale wciąż piękne, zbite z desek budowle. Jego fotografie nie są jednak wyłącznie dokumentem. W obiektywie Rączki szałasy nabierają cech żywej grafiki. Faktura drewna, ślady po kornikach, promienie światła wpadające pomiędzy belkami, postrzępione krawędzie dachu układają się w niepowtarzalny rytm pieśni dla odchodzącego świata.
Ten właśnie graficzny charakter zdjęć Jana Władysława Rączki podejmuje autor aranżacji wystawy, Aleksander Duraj. Tworzy on mocno zrytmizowaną przestrzeń, w której fotografia wykracza poza swoje ramy, zagarniając dla siebie coraz więcej miejsca. Wystawa podzielona jest na dwie części symbolizujące las/szałas i halę. Pierwsza poświęcona została fotografii, w drugiej prezentowana jest projekcja wideo o autorze zdjęć i jego pasji. Wystawa "Requiem dla szałasu" to więc nie tylko hołd złożony odchodzącej kulturze, ale też miejsce spotkania dwóch nieobiektywnych spojrzeń.
Szałas jest symbolem dawnej kultury pasterskiej.
Nieurodzajna ziemia i ostry klimat sprawiały, że przez wieki podstawą utrzymania górali była hodowla, głównie owiec. Co roku wiosną wyruszali oni ze stadami na górskie polany i hale, by do wsi powrócić dopiero jesienią. Te przemarsze, zwane redykami, miały obrzędowy, magiczny charakter. Szałas stanowił bazę pasterskiego gospodarstwa. Tu mieszkali pasterze: baca i juhasi, tu też produkowano nabiał, m.in. oscypki, czyli wędzony ser owczy. Po II wojnie światowej zmianie uległy gospodarcze podstawy hodowli owiec, ograniczono teren wypasów. Zbyt duże jak na nowe warunki pogłowie zwierząt doprowadziło do degradacji środowiska. W 1948 roku zorganizowano tak zwany Wielki Redyk, przeprowadzając kilka tysięcy owiec na wyludnione przez bratobójcze walki tereny Łemkowszczyzny i Bieszczad. Pomimo tego podhalańskie pasterstwo wciąż podupadało. W latach 60. XX wieku Tatrzański Park Narodowy zaczął wykupywać hale w Tatrach od prywatnych właścicieli i zredukował wypas. Nieużywane szałasy niszczały, aż w końcu zyskały status zabytków i dopiero w latach 80. zaczęto wiele z nich remontować. Dziś na tatrzańskich halach nadal spotyka się juhasów pasących owce, jednak pasterstwo nie jest już tak żywym elementem kultury Podhala jak niegdyś. Coraz częściej ma ono formę tak zwanego wypasu kulturowego - turystycznej ciekawostki kultywowanej pod czujnym okiem parku narodowego.
Biogramy:
Jan Władysław Rączka (ur. 1928 r.) - architekt, teoretyk architektury, pracownik naukowy, fotografik, podróżnik. Profesor Politechniki Krakowskiej, wieloletni kierownik Instytutu Architektury i Planowania Wsi. Przez całe życie fascynował się polską architekturą drewnianą, której poświęcił wiele książek i publikacji. "Drewniane konstrukcje mają to do siebie, że żyją: jak ludzie starzeją się i umierają - pisał. - Tym właśnie, przemijaniem, domy z drewna upodabniają się do otaczającej je przyrody.
(...) Starzejące się belki domu nabierają przedziwnych szarości, pokrywają się siecią drobnych pęknięć podobnych do zmarszczek na twarzy człowieka. (...)Wszystko tu staje się symbolem: skrzypnięcie drzwi, stukanie do okna szarzejącym żniwnym świtem, pochylenie głowy przechodzącego przez niski otwór drzwiowy, wysoki drewniany próg - wchodzenie i odchodzenie, czasem na zawsze". Podziwiając mądrość tradycyjnego budownictwa, w swej pracy naukowej i pedagogicznej podkreślał potrzebę tworzenia architektury pozostającej w harmonii z otaczającym krajobrazem. Jako fotografik brał udział w wielu wystawach w kraju i za granicą. W latach 1972-1974 wykonał w Tatrach cykl zdjęć, który zatytułował "Requiem dla szałasów".
Cytaty pochodzą ze wstępu do albumu "Architektura drewniana", Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1990.
Aleksander Duraj (ur. 1976 r.) - autor zdjęć filmowych i fotograf. Urodził się w Krakowie. Ukończył Wydział Radia i Telewizji UŚ w Katowicach na kierunku Realizacja Obrazu Filmowego i Fotografii. W roku 2008 otrzymał stypendium artystyczne Odyssey residency program, Cultural Encounter Centre Ambronay Francuskiego Ministerstwa Kultury. Od 2007 roku student Mistrzowskiej Szkoły Reżyserii Andrzeja Wajdy (kurs dokumentalny).
Zrealizował wiele filmów dokumentalnych i krótkometrażowych, w tym "Wszystko według planu" w reżyserii T. Śliwy i "1982" we własnej reżyserii. Za realizacje filmowe otrzymał wiele wyróżnień i nagród, w tym: Grand Prix Offensiva 2006, Best Picture Oskariada 2006, Best Cinematography Young Cinema Art International Film Festiwal 2006. Jego filmy znalazły się w Oficjalnej selekcji 44. i 46.
Krakowskiego Festiwalu Filmowego, 22 Międzynarodowego Festiwalu Filmów Krótkometrażowych w Berlinie, 9 Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Mediolanie, Digital Art Festiwal 2006 Sydney oraz w oficjalnej Selekcji Konkursu Etiud Studenckich Camerimage 2007.
Interesują go także projekty i aranżacje plastyczne wystaw. Zrealizował m.in. wystawę "Szukałem was i teraz przyszliście do mnie" w Muzeum Miejskim w Wadowicach oraz wystawę "Raslila - taneczne wyzwolenie" w Muzeum Etnograficznym w Krakowie.
Prywatnie, amator długich słonecznych dni i zagorzały kolekcjoner wschodów słońca.
Informacje praktyczne:
- Ekspozycja: Ratusz, Plac Wolnica 1
- Termin: od 20. marca do 28. czerwca 2009 roku
- poniedziałek: nieczynne
- wtorek - środa: 11.00 - 19.00
- czwartek: 11.00 -21.00
- piątek - sobota: 11.00 -19.00
- niedziela: 11.00 - 15.00
- Bilety: normalny: 6 zł, ulgowy: 3,00 zł.
- www.etnomuzeum.eu;
- tel. 012/430.55.75
Patronat Medialny:
TVP Kraków, Radio Kraków, Gazeta Wyborcza, Krakow Post, e-krakow,
cracow-life.com, Magiczny Kraków, Klimaty Krakowa, www.fotopolis.pl, www.onephoto.net, www.obiektywni.pl, www.plfoto.com
Promocja:
grabeus@etnomuzeum.eu;
012/ 430.55.75 w.75
